MEYVE MİRASINI KORUMA


Meyve Mirasını korumanın ilk adımı önce bize kaldığını varsaydığımız mirasın envanterini çıkartmaktır. Araştırılan bölgede sistematik bir alan çalışması yapmak, saptanan her köy çeşidinden örnek almak, meyve ve ağaç fotoğraflarını çekmek ve her çeşide ilişkin bilgiyi içeren kapsamlı bir veri tabanı oluşturmak ikinci adımdır. Azaldığı saptanan çeşitleri aşılayarak bölgede ve bölge dışında çoğaltmak, tanıtım ve eğitim çalışmalarını başlatmak, köy çeşitlerinin genetik yapılarını aydınlatarak yerli adlarıyla tescili ve pazarlama olanakları aranması da bunu izleyen adımlardır. Türkiye’nin başka bölgelerinde de uygulanmaya elverişli altyapıyı bu pilot proje ile oluşturulmaya çalışılacaktır. Özellikle Avrupa Birliği’ne geçiş sürecinde bu çalışmanın tarımsal biyo-çeşitliliğimizin belirlenmesi ve yerel kaynakların değerlendirilmesine katkıda bulunacağı düşünülmektedir. Tarımda çalışan, tarımla geçinen insan sayısı, AB’nin hedeflerinin de öngördüğü gibi azaldıkça, tarım alanları, bahçeler bakımsız kalmakta, genç kuşak tarımdan umudunu kesip kentlere göçmektedir. Bu da yerli ağaçları ve tatları bilen, bunları koruyan, aşılayan küçük üreticinin bilgisini yeni kuşaklara aktaramamasını sağlamaktadır. Meyve mirasını koruma çalışmaları, çok küçük çapta da olsa doğrudan küçük üreticinin bahçesinde, bağında bugüne dek koruduğu miras meyvelerin değerini ortaya çıkarmaya yönelmeli, topraktan kazancını arttırmalıdır.

VERİ TABANI VE ENVANTER


Muğla pilot projesi için oluşturulan veri tabanında farklı çeşitlerin her biri için arazide doldurulan ağaç formlarında bulunan başlıklar [örn: meyve türü, çeşidi, yerel adı, ağacın konumu (enlem, boylam, yükseklik), sahibi, yaşı, aşılanma dönemi, verimi, su-gübre ihtiyacı, dayanıklılığı, köydeki çeşit sayısı, meyvenin özellikleri] ve görüşülen kişilere ilişkin bilgiler kaydedilmektedir. Ayrıca yazılı kaynaklardaki verilerin kaydı için de aynı veri tabanına bir Kaynakça bölümü eklenmiştir. Her çeşide ilişkin ağaç, meyve ve yaprak fotoğrafları da ilgili sayfaya eklenmektedir. Veri tabanı altlığı olarak File Maker Pro 6/7 programı kullanılmaktadır. 

YERİNDE KORUMA (İNSİTU)

Koruma çalışmalarının en önemli adımlarından biri belirlenen çeşitler arasında nesli tehlike altında olduğu saptanan ağaçlardan alınan aşı kalemlerinin aynı bölgede uygun anaçlara aşılanmasıdır. Eldeki verilere göre nesli tükenmekte olan en az 20 meyve çeşidini, Nisan-Mayıs 2008 aylarında bölge köylerinde, ayrıca 10 çeşidi de TEMA Vakfı’nın Bodrum-Türkbükü Asım Kocabıyık Koruma Alanındaki ahlat ve yabani zeytin anaçlarına aşılamak bu yılın hedefleri arasındadır. Ayrıca bölgede küçük üreticilerle yapılacak bir aşılama toplantısıyla yerel aşılama hedefleri belirlenmeye çalışılacaktır. Aşılanan ağaçların etiketlenmesi ve bakımı da proje kapsamındadır.

GURBETTE KORUMA (EXSİTU)

Korumada ikinci derecede önemli olan, ancak bu meyve mirasını başka bölgelerde tanıtmaya yarayabilecek bir yöntem de kendi bölgesi dışında çoğaltmaktır. Gurbette çoğaltma sembolik bir anlam taşımaktadır. Muğla projesi sürerken bu bölgede az kalan ve bölge dışında da yaşayabilecek bazı çeşitleri seçip İstanbul’daki Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi’nde (NGBB) aşılama, fide olarak yetiştirme yöntemleri denenecektir. Gurbet aşılamalarına NGBB de başlamamızın nedeni burada sürmekte olan ilköğretim okullarıyla yapılan eğitim çalışmalarıdır. 
Mazı portakalı, dilimli portakal, Bodrum mandalinası ve Bodrum bergamotu başta olmak üzere en az dört narenciye çeşidinin aşı kalemi de Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü (BATEM)'e verilerek Antalya’da enstitü bahçesinde yetiştirilmesi ve bu enstitünün sürdürdüğü Türkiye Narenciye Çeşitleri Genetik Çalışması kapsamına alınması sağlanacaktır.
Benzer gurbet deneylerini başka enstitülerde, botanik bahçelerinde ve organik üretim yapan çiftliklerde de yaygınlaştırmak mümkündür. Burada özen gösterilmesi gereken husus bu meyve çeşitlerinin nereden geldiğini ve yerel adlarını herkesin görebileceği bir biçimde belirtmektir. 


EĞİTİM ÇALIŞMALARI

2008 yılı içinde Datça ve Bodrum’a bağlı seçilmiş ilköğretim okullarında, öğretmenlerle ve ailelerle işbirliği içinde eğitim çalışmaları yapılması öngörülmektedir. Her okulda okul müdürlüğü ve öğretmenlerince seçilen sınıflara önce yerli çeşitlerle ilgili birer sunum yaptıktan sonra ve öğrencilere birer form vererek bunu büyükleri, özellikle dede ve nineleriyle doldurmaları istenecektir. Formlar not ile değerlendirilmeyecek, gönüllü katılım esas alınacaktır. Bu formların benzerleri daha önce Bodrum köy okullarında yerel bitki kullanımı ile ilgili olarak uygulanmış ve çok olumlu sonuçlar alınmıştır. Eğitimde, yapılacak sunumla yerel çeşitlerin kültürel önemini vurgulamak amaç gibi görülse de asıl varılmak istenen hedef, öğrencilerin kendi dede ve ninelerinin yerel bilgilerini sorup öğrenmesidir. Bu eğitim kuşaklar arası kopukluğu gidermeye ve çocukların yerel değerlerin farkına varmasına fırsat sunduğu kadar belirli konularda diğerlerinden farklı bilgiye sahip kaynak kişilere ulaşma olanağı da sunmaktadır. Formlar değerlendirildikten sonra farklı çeşit isimleri veren kişilerle görüşmeler yapılacaktır. İlköğretim okullarındaki her faaliyet, yapılan çalışmanın o yerleşim yerindeki tüm ailelerce tanınması, duyulması ve tartışılmasını birlikte getirmektedir. Okul çalışmaları ertesinde yörede konuyla ilgili kişiler daha net belirlenmekte, projeden haberdar olan kişi sayısı artarak araştırmacıların işi kolaylaşmakta ve koruma çalışmalarına yerli katılım artabilmektedir.


GENETİK ÇALIŞMALAR


Genetik çalışmalar Boğaziçi Üniversitesi Moleküler Biyoloji ve Genetik Bölümünde Prof. Neş’e Bilgin ve ekibi tarafından sürdürülmektedir. Bölümde daha önce benzer yöntemler kullanılarak TÜBİTAK tarafından desteklenen Galanthus çalışması yapılmıştır. Meyve Mirası projesinde koordinatları GPS ile tespit edilen ağaçlardan meyve yaprakları taze olarak toplanmakta ve yaklaşık üç gün içinde moleküler analizlere hazır hale getirilmek üzere laboratuarda işlenmektedir. 2007 yaz aylarında farklı meyve ağaçlarından 200 den fazla yaprak örneği toplanmış, ön işlemleri tamamlanmıştır. Hazırlanan örnekler DNA izolasyonu yapılmak üzere plastik tüplerde –80oC’de saklanmaktadır. Taksonomik analizlere uygun olarak seçilmiş gen bölgeleri için tasarlanmış, bu DNA’lara özgün DNA primerleri kullanılarak, gen bölgeleri polimeraz zincir reaksiyonu metodu ile (PCR) çoğaltılacaktır. Daha sonra çoğaltılmış bu genler kullanılarak DNA dizi analizleri yapılacaktır.

PAZAR ARAŞTIRMALARI

Pazarlar yerli meyve üreticilerinin ürünlerini doğrudan o çeşidi tanıyan yerli kişilere sattığı en önemli satış mecraları olmayı sürdürüyor. Bu yerel pazarlara gelen satıcı/üreticiler, bağ ve bahçelerinde ya da tarlalarında yetiştirdikleri ürünleri kimi zaman ticari çeşitlerden daha fazla fiyata da satabiliyorlar. Ancak pazara gelen ürünler tüm çeşitlerin çok küçük bir bölümü. Diğer çeşitler ya yola dayanıksızlığından ya şekilleri çok güzel olmadığından ya da kim alır diye düşünülerek pazara ulaşmıyor. Bir kısmı sadece bir-iki bahçede birkaç ağaç var, bahçe sahibinin tüketimi kadar… 
Proje çerçevesinde Muğla’nın il ve ilçelerindeki pazarları gezerek pazarlara hangi çeşitlerin geldiğini, hangi köylerden- bahçelerden geldiğini de araştırıyoruz. Bu çalışmalar tamamlandıktan sonra elimizdeki verilere dayanarak kooperatifler, yerel belediyeler, üreticiler, yerel lokanta sahipleri, sivil toplum örgütü temsilcileri gibi ilgi gruplarını bir araya getirecek bir toplantı yaparak farklı çeşitlerin pazarlanma şanslarını konuşmayı da öngörmekteyiz.


 

© 2008 MEYVE MİRASI, Muğlanın Yerli Meyveleri Kültürel Miras, Veritabanı ve Koruma Projesi